"اگرملی شدن صنعت نفت، خدمت بزرگی است که به ملت ایران شده، باید از آن کسی سپاسگزاری کرد که اول این پیشنهاد را کرد و آن کس شهید راه وطن دکتر حسین فاطمی است" (دکتر محمد مصدق)
اين كودتا همچنين خاستگاه يك دوران سركوب سياسي بود.
بلافاصله پس از وقوع كودتا، نظاميان مصدق و نزديكترين دوستان وي در كابينه را به همراه 1200 تن از فعالان حزبتوده دستگير نمودند
كودتا همان لكه ننگ انگلستان را بر دامن امريكا نشاند، يعني شناختهشدن بهعنوان يك قدرت استعمارگر؛ تصويري كه موجب عدم اعتماد عميق در روابط ميان ايران و ايالاتمتحده گرديد.
« من تاج و تختم را از بركت خداوند، ملتم و ارتشم و شما دارم... و هرگاه فاطمی را به خاطر سرنگونی مجسمههای من و پدرم پیدا كنم، بیدرنگ اعدامش خواهم كرد.»
محمد رضا پهلوی خطاب به کرمیت روزولت رئیس سازمان سیا بخش آسیا ـ خاور نزدیک (2)
جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران که با کودتای آمریکایی-انگلیسی 28 مرداد ماه به خون کشیده شد، یکی از نخستین
خیزش های خلق در کشورهای تحت سلطه استعمار و امپریالیسم در سال های میانی سده بیستم بود. این جنبش انقلابی حاوی تجربیات پر ارزشی برای مردم میهن ماست، بویژه درس های کودتای ننگین 28 مرداد، علل و چگونگی کامیابی آن همواره در کانون توجه قرار داشته و خواهد داشت.
مثلاً مرحوم دکتر مصدق که فردی از طبقات حاکمۀ جامعه و از فئودال های سرشناس زمانه بود در مقطعی از زندگی خود که مصادف با سال های اوج نهضت دمکراتیک مردمی معروف به جنبش ملی شدن صنعت نفت شده در پی برداشتن گامهائی ریشه ای به نفع و طرفــداری از تودۀ مردم گردید
در زیر نگاهی داریم به شماری از مهمترین کودتاهای تاریخ عصر جدید، که نخستین نمونه آنها به رویدادهای پس از انقلاب کبیر فرانسه باز میگردد. این کودتاها صرفا از منظر دامنهی تاثیر و برد آنها بر سرنوشت یک کشور گزینش شدهاند و برای معرفی آنها سنجهی دیگری در نظر گرفته نشده است.
اعتراف «اوباما» در نطق «از پیش تنظیم شده» خود در قاهره به اینکه حکومت مصدق با کمک آمریکا ساقط شد مهمترین قسمت نطق او بود که یک سند رسمی به دست ایرانیان داد که 56 سال در انتظار آن بودند تا مطالبه غرامت کنند. این اعتراف، همچنین به اعتبار دمکراسی خواهی آمریکا آسیب زد زیراکه دولت مصدق منتخب ملت بود و در این حقیقت تردید نیست و عوامل آمریکا در 28 امرداد 1332 یک دولت منتخب مردم را ساقط کردند
اين گفتوگو به صورت اختصاصي توسط مهندس فريد مرجايي با پروفسور يرواند آبراهاميان در نيويورك پيرامون واقعه كودتاي 28 مرداد 1332 در 14 خرداد 1384 انجام شده است.
آنچه که بیشتر از همه به 28 مرداد سال 1332 ویژگی می بخشد نه این اشتباهات و کمی و کاستی ها، که دخالت مستقیم دو سازمان جاسوسی خارجی برای سرنگون کردن دولت قانونی یک کشور است.
هویت واقعی تاریخ معاصر کشورمان با شناخت عمیق علل کودتای ننگین 28 مرداد و پی آمد هایش در عرصه های مختلف اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی پیوندی لاینفک دارد . چرا که هنوز هم پیامد های مخرب و ویرانگر رژیم مولود کودتا پس از گذشت چندین دهه از آن ، گریبان و دامن مبارزات مردمی را در این زمانه رها نساخته است .
واقعيت موجود كه همانا رژيم كودتا تا با دلايل وجوديش و با سياستهاي خاص ضد ميهني خودش مي بود، از جمله با استفاده از ضعف آنها آثار نویسندگان و هنرمنداني را كه عاري از آن روحيات منحرف و بدبينانه روشنفكري بودند را در سايه نهاده و در پس گرد و غباري تيره و تار از وازدگيها از محدوده قدرت ديد چشم مردم پنهان مي كرد. تا خلع سلاح مردم مطلق و ابدي جلوه گر باشد. و از اين رهگذر رژيم ضد ملي خود را تثبيت و منافع غارتگرانه اربابانش را هر چه بيشتر تامين نمايد.
"آيتالله طالقاني ميگويد كه قبل از 28 مرداد عدهاي در منزل آيتالله بهبهاني گردآمده بودند و با جوهر قرمز به امضاي جعلي "حزبتوده" نامه براي علما و ائمه جماعات مينوشتند،
کودتای آمریکایی- انگلیسی 28 مرداد 1332 که حکومت پلیسی و ضد ملی شاه را برای بیش از دو دهه بر میهن ما تحمیل کرد از نمونه های روشن تاریخی در اثبات اثرات دهشتناک مداخلات امپریالیستی در کشورهای جهان است. کودتای 28 مرداد قاتل دموکراسی نوپا و در حال رشد میهن ما و زمینه ساز پایمال شدن خشن حقوق و آزادی های دموکراتیک مردم ما برای سال های طولانی بود.
آيا جنگ سرد دليل عمده كودتا هاى دهه ۱۹۵۰ و ،۱۹۶۰ سرنگونى و توقف دموكراسى در كشورهاى جهان سوم بود؟ يا «جنگ سرد» بهانه اى و سرپوشى براى آن كودتا ها بود. آيا «عرصه عمومى»، «سيستم قدرت» (در سطح كشورى و جهانى) و اقدام كودتاى نظامى با هم در ارتباط هستند؟
امريكا نيز پروژهاي را كه از سال 1948 و با هدف مقابله با حزبتوده روي آن كار كرده بودند در جلسه معرفي نمودند.
از ادغام اين دو طرح، نقشه عمليات موسوم به آژاكس (Ajax) بهوجود آمد.
اشاره: درحالي كه پنجاهسال از كودتاي 28 مرداد 1332 ميگذرد, هنوز نكتههاي بسياري در مورد اين كودتا, نقش دستگاههاي اطلاعاتي امريكا و انگليس و دستهاي مرموز ايراني ناگفته مانده است.